From Sterwiki

In de Tweede Wereldoorlog speelden duikboten en de strijd tegen dit gevreesd wapen een belangrijke rol. Wie de controle over de Oceanen bezat had dan ook een belangrijke troef in handen. Met hun U-boten had de Duitse Kriegsmarine in de eerste twee jaren de alleenheerschappij over het wijde water opgeëist. Onder meer dankzij het breken van de Enigma codes konden de geallieerden het tij alsnog keren. In dit artikel krijgt u het verhaal van de strijd tussen de codebrekers en de U-boten.
[[afbeelding:U-47s.jpg|thumb|right|290px|De ]]

Oorsprong van de U-boten

De eerste duikboot die werd ingezet bij een militaire actie was de Hunley, een kleine sigaarvormige boot die werd aangedreven door mankracht, tijdens de Amerikaanse burgeroorlog in 1864 . Sindsdien evolueerde de duikboot tot een gevreesd oorlogswapen. Hoewel hij reeds in gebruik was door verschillende landen in de Eerste Wereldoorlog, was het pas in Tweede Wereldoorlog dat de Duitse Kriegsmarine zijn vloot duikboten uitbouwde tot het belangrijkste element van zijn vloot. De reputatie van de geduchte Untersee-boten of U-boten was geboren.

Duitsland had al snel een vloot opgebouwd, bestaande uit U-boten van allerlei soorten en maten. De kleinste waren éénpersoonsboten die twee torpedo's konden afvuren, maar de grote konden maandenlang op de Atlantische oceaan verblijven, waar zij ook werden bevoorraad.

U-boten in de aanval

De Duitse Kriegsmarine was in het begin van de Tweede Wereldoorlog zeer succesvol met het toepassen van hun ‘Rudel taktik’ (eng: Wolfpack). Hun U-boten zochten individueel naar konvooien. Eens een konvooi gevonden, contacteerden zij verscheidene andere U-boten en brachten met een gecoördineerde aanval het hele konvooi tot zinken. Deze techniek was zo vernietigend voor de geallieerde bevoorrading dat het bijna de oorlog besliste in het voordeel van Duitsland. Communicatie was de sleutel tot succes en de Kriegsmarine gebruikte Enigma om hun berichten te coderen.

Jacht op de Haai

De geallieerden stonden voor de onmogelijke taak om de controle te verkrijgen over de gigantische Atlantische Oceaan. Hierbij werden ze verrassend genoeg geholpen door de Kriegsmarine zelf. In Bletchley Park, Engeland, werkte een grote groep codebrekers aan het breken van de Enigma codesleutels van de Duitse Wehrmacht, Luftwaffe en Kriegsmarine. Alle informatie, verkregen door breken van de Enigma codes kreeg de codenaam Ultra.

Het duikboten-netwerk gebruikte in het begin van de oorlog voor de codering van hun berichten de Enigma M3 machine. Aanvankelijk waren de U-boten ondergebracht in hetzelfde radio-net als de andere Duitse schepen op de Atlantische Oceaan. Een belangrijke doorbraak in de Heimisch-codesleutels, of Dolphin, zoals Bletchley Park ze noemde, kwam er met de entering van de slecht beveiligde Duitse weerschepen zoals de München en Lauenburg, en de entering van de U-boot U-110 (http://www.uboat.net/boats/u110.htm) van Kapitänleutnant Lempke.

Er was het breken van de WetterKurz-schlüssel, gebruikt voor weerberichten die ook in het Dolphin netwerk werden verzonden. Hierdoor was de inhoud van sommige Enigma berichten in het Dolphin netwerk bij benadering gekend. Deze gekende of vermoedde stukjes tekst noemde men cribs of spiekbriefjes. Eens men zo'n crib kon lokaliseren in een Enigma bericht kon men uit dit stukje gecodeerde tekst, waarvan de klare tekst dus gekend was, de Enigma sleutelinstellingen achterhalen.

De Ultra informatie bleek vooral uiterst doeltreffend in de strategisch zeer belangrijke Atlantische Oceaan. Na een moeilijke beginperiode brak Bletchley Park bijna routinematig de Kriegsmarine codes. Nu de posities van de U-boten gekend waren, konden zij de konvooien uit de klauwen van de U-boten houden door ze er eenvoudigweg omheen te loodsen.

De bevelhebber van de Duitse duikbootvloot, admiraal Karl Dönitz werd achterdochtig door de tanende resultaten van zijn U-boten, ondanks het feit dat op zijn aandringen een apart net voor het radioverkeer met de U-boten was opgezet. De sleutels hiervan waren anders dan, maar wel afgeleid van de sleutels van het grotere net. Hoewel de Duitse inlichtingendienst, de Abwehr, hem ervan verzekerde dat Enigma onbreekbaar was, drong hij aan op een verhoging van Enigma's veiligheid. Zelf dacht hij dat spionnen in het spel waren. Aan cryptoanalyse van de berichten dacht hij niet.

In februari 1942 werd het beruchte Enigma M4 model met vier rotors ingevoerd en kwamen de nieuwe codesleutels, Triton genaamd door de Kriegsmarine, in gebruik. De nieuwe gecompliceerde code, die in Bletchley Park de codenaam Haai kreeg, veroorzaakte een grote crisis bij de codebrekers. De Kriegmarine noemde de lente van 1942 de 'Glücklichen Zeiten' omdat de geallieerde verdediging compleet blind was en een enorm tonnage aan schepen tot zinken werd gebracht. De term Glücklichen Zeiten dient wel met een korrel zout genomen, gezien de gevaarlijke en extreme omstandigheden waarin de U-boot bemanningen werkten.

De haai getemd

Na tien maanden van zware verliezen slaagde Bletchley Park er in de Haai code te breken. Er waren verscheidene redenen voor dit succes. Belangrijk waren de codeboeken, buitgemaakt tijdens aanvallen op weerschepen en op U-boten zoals de beruchte aanval op de U-559  (http://www.uboat.net/boats/u559.htm) van Kapitänleutnant Hans Heidtmann door HMS Petard, waarbij drie Britse zeelui naar de zinkende U-boot zwommen en de codeboeken wisten te bemachtigen. Twee van hen gingen onder met de U-boot. Hierbij werden ook de Kurzsignalheft codeboeken bemachtigd.

De U-boten gebruikten de Kurzsignalheft code om berichten van contact met o.a. konvooien te coderen. Ook deze berichten leverden de nodige cribs om de Enigma instellingen te achterhalen. Soms werd bij gebrek aan cribs zelfs een techniek toegepast die men tuinieren noemde. Britse vliegtuigen dropten of plantten dan een reeks zeemijnen op welbepaalde plaatsen. Duitse U-boten die deze mijnen opmerkten stuurden een contact bericht om anderen te waarschuwen, en leverden zodoende nieuwe cribs aan de codebrekers.

Bovendien verstuurde men binnen het U-boten-netwerk de weerberichten, gecodeerd met de WetterKurz-schlüssel, met de 4-rotor Enigma-M4 in de eenvoudiger te kraken M3 mode (de vierde rotor in A-positie met ringinstelling A). Dit gebeurde om compatibel te zijn met o.a. de weerschepen die 3-rotor Enigma's gebruikten. De 3-rotor Bombes - de machines die Enigma hielpen te kraken - deden er minder dan 24 uur over om de Enigma M3 te breken, terwijl zij bijna 20 dagen nodig hadden voor de M4 codes. Ondertussen werden er ook nieuwe 4-rotor Bombes, geschikt voor het breken van de Enigma M4, ontwikkeld. Tegen Juni 1943 kwamen de eerste 4-rotor Bombes in dienst, en tegen eind 1943 waren bovendien zo'n 50 Bombes van de Amerikaanse Navy operationeel. In het najaar van 1943 werden de Haai-berichten doorgaans binnen de 24 uur gebroken.

Ondergang van de U-boten

Het tij van de duikbootoorlog was nu definitief gekeerd. Op enkele korte periodes na werd het gehele Duitse radioverkeer continu onderschept door een groot aantal luisterstations, Y-stations genoemd, en deze berichten ontcijferd in Bletchley Park, dat op z’n piek meer dan 7000 werknemers telde. Doordat de posities van de U-boten nu gekend waren, gingen vrijwel geen geallieerde schepen meer verloren en kon er actief op U-boten gejaagd worden.

Het Duitse commando schreef de grote verliezen bij hun U-boten toe aan de invoering van betere geallieerde opsporingstechnieken zoals het ASDIC sonar systeem en duikboot-opsporingsvliegtuigen. De tegenvallende successen van de overgebleven U-boten werden toegeschreven aan de invoering door de geallieerden van konvooivaren, begeleid door destroyers, de gevreesde duikbootjagers. Het elite speerpunt van de Kriegsmarine werd gedecimeerd en dit eiste een zeer zware tol onder de U-boot bemanningen. Naar schatting 700 U-boten en 30.000 bemanningsleden gingen verloren op zee.

Hoewel het Enigma toestel een zeer degelijk ontwerp was, zeker voor die tijd onbreekbaar, waren het de zwakke schakels in verzendingsprocedures en taktische blunders die dit toestel tot achillespees maakten van de Duitse oorlogsmachine. Duitsland bleef Enigma de ganse oorlog in vol vertrouwen verder gebruiken in alle onderdelen van het leger.

Realiteit versus fictie

Sommige boeken en films zoals Jonathan Mostow's 'U-571' (fictie 2000) suggereren onterecht dat de codebrekers werden geholpen door inbeslagname van Enigma machines. In realiteit werd de vaststelling van het gebruik, en de interne bedrading van de vierde rotor verkregen door cyptoanalyse van onderschepte berichten en in beslag genomen codeboeken. De Britse inlichtingendienst was trouwens al in 1939 in het bezit van Wehrmacht Enigma replica's. De beruchte aanvallen op U-boten hadden tot doel de codeboeken van de vier-rotor machines te bemachtigen om in te breken in het Haai-code netwerk.

Hoewel 'Enigma' (fictie 2002), van Michael Apted met o.a Dougray Scott en Kate Winslet, ook historisch incorrect is, geeft deze technisch gezien een beter beeld van de pogingen om in te breken in het U-boten netwerk. Deze film geeft ook een idee van hoe het eraan toeging bij de codebrekers in Bletchley Park.

Zie ook

• Enigma (codeermachine)
  
• Bletchley Park
  
• Onderzeeër
  
• encryptie
  

Externe links

• Gebruik van Enigma op de U-boten en breken van de Haai-codes (Engels) (http://www.uboat.net/technical/enigma_breaking.htm)
  
• Duitse U-boot archief (http://www.u-boot-archiv.de/)
  
• Officiele Site van Bletchley Park Engels) (http://www.bletchleypark.org.uk/)
  
• zeer uitgebreide informatie over alle bekende U-boten (http://uboat.net/)
  
• Enigma Wehrmacht en Kriegmarine M4 simulator Windows (Freeware download) (http://users.telenet.be/d.rijmenants/nl/enigmasim.htm)
  

Categorie:Tweede Wereldoorlog
Categorie:Maritieme geschiedenis